Badania

Po ukończeniu studiów, głównym przedmiotem moich badań stały się zagadnienia z zakresu filozofii politycznej oraz etyki. Opublikowane przeze mnie w latach 1984-1986 artykuły podejmowały kwestie sprawiedliwości społecznej, autonomii jednostki ludzkiej, obywatelskiego nieposłuszeństwa oraz kryzysu wartości moralnych we współczesnym społeczeństwie. Koncentrowałem się głównie na analizowaniu zjawiska wolności człowieka i jej społecznych uwarunkowań. Z tego punktu widzenia rozważałem ideę emancypacji jednostki ludzkiej zawartą w pismach antropologicznych Jose Ortegi Y Gasseta. Próbowałem także zrekonstruować ideę wolności zawartą w pracach Hegla oraz Marksa, skupiając się głównie na analizie przyczyn, dla których wolność obywateli nie może mieć – w przeciwieństwie do tez głoszonych w ramach liberalnych koncepcji – samoistnej wartości i pełnić funkcji wspomagającej rozwój społeczny. W kilku artykułach omówiłem wpływ rozwoju technologicznego na życie społeczne, jaki dokonuje się nie tylko poprzez tworzenie nowej organizacji pracy i nowych grup zawodowych, ale głównie poprzez wytwarzanie nowej psychologii oraz aksjologii (postaw, przekonań, aspiracji i systemów wartości). Krytycznym rozważaniom poddałem – opartą na zasadzie równych szans – merytokratyczną teorię sprawiedliwości społecznej amerykańskiego socjologa i filozofa Daniela Bella. Podjąłem również próbę zdiagnozowania, co jest obecnie źródłem kryzysu moralności, tj. dlaczego tak łatwo i bezrefleksyjnie afirmujemy i internalizujemy aksjologię niektórych grup społecznych lub instytucji oraz dlaczego obiektywne wartości etyczne rzadko stanowią motywację naszych działań. Osobny artykuł poświęciłem też zagadnieniu wzajemnej relacji moralności oraz prawa. Tłumaczyłem w nim między innymi, dlaczego można uzasadnić łamanie prawa i dlaczego człowiek łamiący prawo w obronie wartości etycznych nie może być traktowany jak przestępca.  
    W tym czasie, oprócz badań z zakresu filozofii społecznej, prowadziłem także studia nad kwestiami metaetycznymi. Pod kierunkiem prof. Iji Lazari-Pawłowskiej rozpocząłem pracę nad rozprawa doktorską poświęconą filozofii moralnej Davida Hume’a. Wstępne wyniki badań zostały zaprezentowane i omówione na seminarium w Katedrze Etyki Uniwersytetu Łódzkiego, a następnie stały się przedmiotem dwóch artykułów opublikowanych w Studiach Filozoficznych. Pierwszy dotyczył  ustalenia niezależnego kryterium decyzji etycznych w tzw. teorii idealnego obserwatora, rozwijanej w filozofii anglosaskiej przez C.D. Broada, W.C. Kneale’a, R.B. Brandta, J. Hospersa, J. Harrisona oraz R. Firtha, natomiast drugi obejmował rozważania z zakresu psychologii moralności i poświęcony był zrekonstruowaniu roli, jaką w ustanowieniu obowiązków moralnych pełnią uczucia  oraz rozum.
    Praca nad rozprawą doktorską wymagała przede wszystkim zrozumienia kontekstu historycznego, w którym Hume żył i pracował, recepcji, z jaką spotkały się jego poglądy metaetyczne, oraz zależności między podstawowymi założeniami jego teorii poznania a jego poglądami metaetycznymi. Opracowując pierwszą kwestię szczegółowej analizie poddałem poglądy najważniejszych przedstawicieli dwóch nurtów angielskiej myśli moralnej okresu Oświecenia: racjonalizmu (Ralph Cudworth, Samuel Clarke i William Wollastone) oraz sentymentalizmu (Joseph Butler, Francis Hutcheson oraz Anthony A.C. Shaftesbury). W odrębnym rozdziale przedstawiłem również najważniejsze tezy racjonalizmu etycznego, które Hume analizował krytycznie i które umożliwiły mu przedstawienie własnego stanowiska na rolę rozumu w etyce w sposób bardziej przekonujący. Rozważając z kolei kwestię drugą próbowałem pokazać jak na przestrzeni dwustu pięćdziesięciu lat zmieniało się nastawienie do moralnej filozofii Hume’a i jaką rolę odegrała ona w powstaniu oraz rozwoju współczesnych teorii nonkognitywistycznych. Dokonałem również analizy epistemologii Hume’a, oraz podjąłem próbę wyjaśnienia, w jaki sposób dokonany w jej ramach podział percepcji, a także założony sposób funkcjonowania rozumu, warunkują podstawowe założenia jego etyki.
    Zasadniczą rekonstrukcję filozofii moralnej Hume’a rozpocząłem od sformułowania oraz omówienia najważniejszych zarzutów, jakie wysuwał on pod adresem racjonalistów. Dokonałem również szczegółowej analizy tzw. teorii uczuć spokojnych, stanowiącej główny argument na rzecz emocjonalnej teorii ocen. Następnie rozważyłem kryteria, jakim podlega sąd moralny. Dokonałem tego w oparciu o analizę poglądów Hume’a na mechanizm oddźwięku uczuciowego oraz w oparciu o teorię bezstronnego obserwatora. Wyodrębniłem również trzy odmiany obowiązku moralnego i zbadałem w jakim zakresie powinność zdeterminowana jest przez rozum, a w jakim przez uczucia. Na koniec zająłem się kwestią autonomii etyki i przeprowadziłem analizę znanej tezy antynaturalistycznej, o niemożliwości przejścia od zdań orzekających do powinnościowych.
    Po uzyskaniu stopnia doktora kontynuowałem badania nad brytyjską filozofią moralną XVIII wieku, w wyniku czego w następnych kilku latach opublikowałem wiele artykułów na temat sporów filozoficznych toczonych w okresie oświecenia angielskiego oraz na temat etyki Hume’a, które stanowiły znaczące  rozwinięcie idei zawartych w pracy doktorskiej. Ostatecznym rezultatem prowadzonych w tym zakresie prac badawczych była książka Rola rozumu w decyzjach moralnych. Etyka Davida Hume’a.
    Badania nad etyką brytyjską poszerzyłem następnie o wybrane zagadnienia etyki stosowanej, które stanowiły przedmiot zainteresowania współczesnych filozofów analitycznych. Praktycznym efektem tego było obszerne studium na temat obiecywania, opublikowane w pracy zbiorowej na temat ontologii wartości, w którym dowodziłem, że źródłem moralnego obowiązku dotrzymania obietnicy nie mogą być ani czyjekolwiek zamiary i oczekiwania, na co wskazują zazwyczaj zwolennicy tzw. nurtu ekspektacjonalistycznego, ani też istniejące instytucje społeczne, jak sądzą z kolei konwencjonaliści. Argumentowałem, że obowiązek dotrzymania obietnicy może zostać wyjaśniony oraz uzasadniony jedynie wówczas, gdy przyjmie się, że obietnica dotyczy swoistej czynności polegającej na przedsięwzięciu wykonania określonego działania.         
    Moje wcześniejsze zainteresowania spowodowały, że obszar prowadzonych dotychczas badań poszerzyłem o współczesne kwestie metaetyczne. Studia nad metaetyką XX wieku rozpocząłem od zagadnień z zakresu epistemologii moralności.  Opublikowałem dwa artykuły poświęcone intuicjonizmowi deontologicznemu Harolda Pricharda, w których wskazywałem, że intuicja w takim znaczeniu, jak rozumiał ją Prichard, nie może stanowić wiarygodnego źródła moralnych obowiązków. W osobnym szkicu, opublikowanym w księdze jubileuszowej dedykowanej prof. Iji Lazari-Pawłowskiej, odniosłem się krótko do tezy naturalistycznej, zgodnie z którą przekonania moralne mogą być prawdziwe lub fałszywe. Stanowisko swoje na ten temat przedstawiłem szerzej w recenzji książki Davida Brinka, Moral Realism and the Foundations of Ethics.
    Ubocznym niejako skutkiem moich badań były opublikowane w latach 1992-1996 przekłady tekstów angielskojęzycznych na temat tożsamości, moralnej wartości powoływania do życia ludzi oraz zastosowania tzw. argumentu odrażającej konkluzji do problemu przeludnienia.  
    Podczas pobytu na Uniwersytecie Oxfordzkim, za namową Dereka Parfita oraz Bernarda Williamsa rozpocząłem prace badawcze nad zagadnieniem moralnej motywacji.  Po kilku studiach przygotowawczych na temat motywacyjnej funkcji pragnień, motywacyjnej teorii obowiązku Davida Rossa, racji do działania oraz amoralizmu – które systematycznie przedstawiałem do krytycznej oceny na seminarium prof. Williamsa w Merton College, i które po uzupełnieniu ukazały się później jako osobne artykuły – skupiłem się głównie na próbie rozwiązania sporu między internalizmem a eksternalizmem. Spór ten nabrał ważnego znaczenia we współczesnych debatach metaetycznych po opublikowaniu w połowie XX wieku przez Davida Falka oraz Williama Frankena prac na temat związku między motywacją a obowiązkiem. Od tego czasu teorie nonkognitywistyczne, jak emotywizm czy preskryptywizm, tłumaczyły istnienie obowiązku moralnego głównie w sposób internalistyczny – poprzez założenie, że posiadanie motywacji jest częścią znaczenia moralnych powinności. Z tego powodu odwołanie do internalizmu zaczęto uważać za jeden z najważniejszych argumentów przeciwko wszystkim wersjom naturalizmu oraz realizmu etycznego, głoszącym istnienie obiektywnych faktów moralnych. Od tego czasu stosunek do  internalizmu a eksternalizmu uważane jest za najważniejszy oraz konieczny warunek ustalenia wiarygodności poszczególnych teorii metaetycznych.
    Próba rozstrzygnięcia tego sporu stała się przedmiotem mojej drugiej książki Obowiązek moralny a motywacja i została przeprowadzona na podstawie szczegółowej analizy zagadnień, składających się na internalistyczną i eksternalistyczną wersję relacji łączącej etykę z motywacją, oraz w oparciu o dokonaną – prawdopodobnie po raz pierwszy w literaturze przedmiotu – klasyfikację stanowisk w ramach obu poglądów. Dotychczasowe wysiłki w tej mierze polegały głównie na wymyślaniu nowych argumentów na rzecz jednego bądź drugiego poglądu, jednak sposób ten nie doprowadził do zadowalających rezultatów. Doszedłem do wniosku, że w tej sytuacji jedynym rozsądnym wyjściem jest zaproponowanie rozwiązania alternatywnego, które łączyłoby oba poglądy, wychodząc jednocześnie poza używane w sporze  argumenty. Moja strategia polegała na obronie tezy, że warunkiem osiągnięcia tego celu i dokonania pewnego postępu w dyskusji nad tym problemem jest przezwyciężenie stosowanego na terenie etyki modelu motywacji. Wymagało to nie tylko zerwania z tradycyjnym rozumieniem takich pojęć, jak: „motyw”, „pragnienie”, racja praktyczna”, „poczucie obowiązku”, „sumienie” etc., lecz także wyjaśnienia, w jaki sposób nowy model motywacji może zapewnić praktyczny oraz obiektywny wymiar obowiązków moralnych.  Powodem przyjęcia wskazanej metody rozwiązania tego problemu było odkrycie przeze mnie w etyce Hume’a i Pricharda poważnych rozbieżności między deklarowanym znaczeniem podstawowych pojęć z zakresu motywacji a znaczeniem wynikającym z ich faktycznego zastosowania w moralnym postępowaniu. Dla założonego celu równie ważne były krytyczne uwagi Davida Rossa skierowane pod adresem motywacyjnej teorii obowiązku, argumenty Charliego Broada o niepoznawalności naszych pragnień i racji w ramach klasycznego modelu motywacji oraz projekt przezwyciężenia tego modelu, nakreślony przez Alfreda Ewinga. Nie bez znaczenia były również współczesne próby przywrócenia wiary w motywacyjną moc przekonań, podejmowane między innymi przez Thomasa Nagela i Johna McDowella, a także koncepcja dwupoziomowego modelu motywacji Harry’ego Frankfurta. Dokonania te wytyczały ogólny kierunek, w jakim podążałem budując własną koncepcję rozwiązania tej spornej kwestii. Za ich pomocą starałem się wykazać, że można uzasadnić praktyczny wymiar obowiązków moralnych, które każdy człowiek mógłby zaakceptować ze stanowiska obiektywnego, bez odwoływania się do osobistej perspektywy.
    Na podstawie monografii o związku między motywacją a obowiązkami moralnymi habilitowałem się na Uniwersytecie Wrocławskim w 2002 roku. W następnych latach nadal prowadziłem badania nad problemem internalizmu i eksternalizmu doprecyzowując i udoskonalając mój wcześniejszy projekt w tym zakresie. Efektem tego było opublikowanie książki Dlaczego potrafimy działać moralnie?, która stanowi na nowo zredagowaną, uzupełnioną oraz poprawioną wersję wcześniejszej pracy na ten temat. W tym czasie moje zainteresowania badawcze zaczęły skupiać się coraz bardziej na zagadnieniach etyki praktycznej. Efektem tego były artykuły na temat zasadności rozróżniania moralności prywatnej i publicznej oraz moralnej oceny aktów terrorystycznych, opublikowane w antologiach tekstów poświęconych roli etyki w polityce oraz terroryzmowi.
    Rozpocząłem też szeroko zakrojone studia z zakresu filozofii prawa nad zagadnieniem nieposłuszeństwa obywatelskiego, któremu kilka lat wcześniej poświęciłem krótką rozprawkę w Przeglądzie Powszechnym. Doprowadziły one do powstania książki Nieposłuszeństwo wobec prawa, która została wydana przez Wydawnictwo Naukowe PWN w serii „Filozofia praktyczna”. Moim celem nie było omówienie istniejących już poglądów na temat obywatelskiego sprzeciwu, lecz przedstawienie własnej, autorskiej koncepcji uzasadnionego nieposłuszeństwa. W przeciwieństwie do tradycyjnych teorii, sformułowanych między innymi przez H.D. Thoreau, H.A. Bedau, H. Arendt, K. Greenawalta, R. Dworkina, J. Rawlsa czy J. Raza, wyróżniłem dwa rodzaje nieposłuszeństwa wobec prawa: prywatne (wewnętrzne) oraz publiczne. Następnie dokonałem szczegółowego ich omówienia uwzględniając takie kwestie jak: niezgodność postępowania z prawem, pośredni charakter nieposłuszeństwa (łamanie innego prawa, niż to, które jest przedmiotem sprzeciwu), jawny wymiar protestu, możliwość użycia przemocy, istnienie legalnych procedur zmiany prawa oraz zasadność wymierzania kary i gotowość do poddania się karze. Zasadnicza część pracy dotyczyła jednak kwestii metaetycznych, a mianowicie sposobów uzasadniania aktów łamania prawa. Za podstawę argumentacji w tej mierze uznałem znaną i powszechnie aprobowaną w filozofii (Tomasz z Akwinu) i prawoznawstwie (H. Hart) tezę, że warunkiem posłuszeństwa prawu jest jego zgodność z zasadami etycznymi. W tym celu opisałem dwa podstawowe modele sankcjonowania prawa w zależności od przypisywanego tym zasadom statusu ontologicznego. W modelu transcendentnym ustalenie oraz zmiana zasad sankcjonujących prawo znajdują się poza zasięgiem obywateli oraz politycznych instytucji, które prawo de facto stanowią. Wyróżniłem trzy sposoby sankcjonowania prawa zgodnego z tym modelem: metafizyczny (stanowisko sokratejsko-platońskie oraz racjonalizm etyczny epoki Oświecenia), woluntarystyczny (tomistyczna tradycja prawa naturalnego), oraz antropocentryczny (teoria umowy społecznej). W modelu konstruktywistycznym zasady sankcjonujące prawo mogą być natomiast formułowane przez członków wspólnoty na podstawie istniejących procedur o charakterze politycznym. Ten sposób sankcjonowania prawa występuje najczęściej w wersji pozytywizmu prawniczego, moralności publicznej, oraz jako odmowa dyktowana sumieniem. W pracy bronię poglądu, zgodnie z którym sankcjonowanie prawa powinno dokonywać się w oparciu o zasady moralne niezależne od interesu grupowego czy jednostkowego i politycznych decyzji podejmowanych w ramach istniejącego porządku społecznego. W celu uzyskania pełnego zrozumienia dla takiego sposobu uzasadniania aktów sprzeciwu przeprowadziłem również gruntowną i krytyczną analizę najważniejszych argumentów przemawiających za obowiązkiem przestrzegania prawa.   
    W ostatnich czasie dominującym tematem moich badań są kwestie bioetyczne. Obecnie realizuję dwuczęściowy projekt zakładający rozważenie najważniejszych problemów etycznych dotyczących początku ludzkiego życia, które mają wpływ na nasz stosunek do takich zagadnień praktycznych, jak aborcja czy doświadczenia na zarodkach (badania prenatalne, zapłodnienie pozaustrojowe etc.). Część pierwsza poświęcona jest analizie argumentów etycznych opartych na faktach z zakresu nauk biologicznych i medycznych, ze szczególnym uwzględnieniem najnowszych badań embriologicznych i genetycznych. Część druga dotyczyć będzie natomiast argumentacji opartej głównie na pojęciach filozoficznych, jak: wartość życia, potencjalność, osoba, tożsamość osobowa, prawo do życia, interesy płodu, obrona własna etc..
    Świadectwem ukończenia pierwszej części projektu jest monografia Kiedy powstaje istota ludzka?, wydana przez krakowskie wydawnictwo Universitas (2013). W książce tej staram się odpowiedzieć na pytanie czy wolno dokonywać aborcji oraz doświadczeń na zarodkach, rozważając argumenty dotyczące własności naturalnych, jakimi powinien charakteryzować się ludzki byt prenatalny aby można przypisać mu status moralny podobny do tego, który posiadają niewinne dorosłe istoty ludzkie; dokonuję również ustaleń kiedy takich własności nabywa. W tym celu szczegółowo omawiam i formułuję kryteria powstania biologicznej istoty ludzkiej oraz nabycia przez nią podmiotowości moralnej biorąc pod uwagę takie złożone kwestie jak: genetyczna przynależność do gatunku Homo Sapiens, tożsamość diachroniczna a ciągłość rozwoju prenatalnego, powstanie oraz definicja organizmu ludzkiego, możliwość przypisania ludzkim bytom prenatalnym statusu moralnego w oparciu o kryterium funkcjonowania mózgu, powstanie bliźniąt monozygotycznych i ludzkich chimer, oraz proces indywidualizacji ludzkich bytów prenatalnych.
    Aktualnie prowadzę również badania nad wybranymi zagadnieniami etyki społecznej, których fragmenty poświęcone m. in. przemocy, logicznemu uzasadnianiu wiary w Boga, paradoksowi obiecywania czy roli sumienia w etyce opublikowałem na portalu Etyka Praktyczna. Efektem końcowym ma być praca pod roboczym tytułem Problemy moralne, zawierająca etyczne rozważania nad najważniejszymi kwestiami społecznymi, które nurtują opinię publiczną i z tego powodu budzą powszechne zainteresowanie. Niektóre z nich są również przedmiotem moich zajęć fakultatywnych, prowadzonych dla studentów kierunków humanistycznych w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Szczecińskiego.

Komentarze niedostępne dla tego wpisu kanału.
do góry